بوده و خارج از حيطهء انسان است و قهراً نمىتواند دخالت و تأثيرى آن چنان در فتوا و استنباط احكام داشته باشد . همچنين بايد گفت : زمان و مكان به معناى رايج آن در ميان عرف ، هر چند ممكن است در احكام و موضوعات و ملاكات آن اخذ شده باشد بدين صورت كه مثلًا زمان ، گاه شرط وجوب ( حلول ماه رمضان براى وجوب صوم ) و گاه شرط واجب ( حلول ذى حجّه براى وجوب حج ) در نظر گرفته شده است ؛ ولى اين معنا از زمان و مكان مورد بحث نيست ، بلكه مراد ما از زمان و مكان ، ويژگيهاى هر عصر و هر محيط است كه مىتواند روى موضوعات احكام ، اثر بگذارد يا به صورت قرينهء حاليّه بر مفاهيم نصوص تأثيرگذار باشد . به بيان ديگر و جامع‌تر تأثير زمان و مكان در استنباط ، به سه نحو قابل تصوير است : الف ) تأثير زمان و مكان نزول ، يا صدور ، يكى از قرائن عقليّه متن شرعى : براى استنباط از يك متن ، لازم است همهء قرائن لفظيّه و عقليّه ، متّصله و منفصله را ملاحظه كرد و روشن است كه فضاى نزول يك آيه و يا فضاى صدور يك روايت و شرايط زمانى و مكانى و جوّ حاكم در زمان نزول يا صدور ، يكى از قرائن عقليّه متّصله به حساب مىآيد . ب ) تأثير زمان و مكان استنباط فقيه در شناخت موضوع حكم : شكى نيست كه زمان يا مكانى كه فقيه در آن ، به استنباط حكمى مىپردازد در تعيين و تشخيص موضوع ، اثر دارد و مثلًا سبب مىشود كه فقيه به اين نتيجه برسد كه بازى با شطرنج حرام نيست ، زيرا در اين ظرف زمانى يا مكانى جزء مصاديق قمار كه موضوع دقيق حكم حرمت است ، قرار نمىگيرد . يا مثلًا در آيهء « وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ » « 1 » دستور به مشورت و اتكا بر آرا در ادارهء جامعه داده شده و همان‌طور كه مىبينيم موضوع مشورت متناسب با سنتها و عرف جوامع تغيير شكل داده و از آن حالت بسيط در آمده و تبديل به يك نظام مدوّن و سيستماتيك شده است به طورى كه اتكا بر آراى مردم در تصميم‌گيريهاى كلان جامعه ، امرى الزامى تلقى مىشود . روشن است كه با سير صعودى تحوّلات جوامع و تكامل عقلانى آن ، مصاديق جديدتر و مناسب ترى نيز براى موضوع مشورت پديد خواهد آمد . ج ) تأثير زمان و مكان در تأمّلات و دقّتهاى فقيه در متون : شرايط زمانى و مكانى ممكن است سبب شود كه فقيه با نگاه تازه‌اى به نصوص شرعيّه بنگرد و مثلًا تشكيل حكومت دينى و قرار گرفتن فقيه بر كرسى قيادت و رهبرى و نيازهاى فراوانى كه در اين زمان خاص بوجود آمده ، سبب مىشود فقيه قائد با تأمّل و دقت تازه‌اى به نصوصى كه بيانگر احكام مرتبط به حكومت و شئون آن است بنگرد و به نتايج جديدى ، چه در عرصهء موضوعات و چه در حوزهء احكام برسد و يا ملاحظهء مشكلات فعلى در رمى جمرات و ازدحام خطرآفرين در ايّام حج ، ممكن

--> ( 1 ) ، شورى ، آيهء 38 .